Kontaktörlerde Ana Kontak ve Yardımcı Kontakların Rolü

Kontaktörler, elektrik enerjisinin güvenli bir şekilde anahtarlanmasını sağlayan elektromekanik anahtarlama elemanlarıdır. Endüstriyel tesislerden bina otomasyon sistemlerine kadar birçok uygulamada kullanılan kontaktörler, temel olarak ana kontaklar ve yardımcı kontaklar olmak üzere iki farklı kontak grubuna sahiptir.

Bu iki kontak grubu görünüş olarak benzer olsa da görevleri, taşıyabilecekleri akım değerleri ve kullanım amaçları tamamen farklıdır. Doğru kontaktör seçimi ve güvenilir bir kontrol devresi oluşturabilmek için ana kontak ile yardımcı kontak arasındaki farkların iyi bilinmesi gerekir.

Kontaktör Kontağı Nedir?

Kontak, kontaktör enerjilendiğinde veya enerjisi kesildiğinde elektrik devresini açan ya da kapatan iletken yüzeylerdir.

Kontaktör bobinine enerji verildiğinde hareketli kontaklar sabit kontaklarla birleşerek devreyi tamamlar. Bobin enerjisi kesildiğinde ise yay mekanizması sayesinde kontaklar eski konumuna döner ve devre açılır.

Kontaktörlerde kullanılan kontaklar yüksek iletkenliğe ve aşınma direncine sahip özel alaşımlardan üretilir. Böylece binlerce hatta milyonlarca açma-kapama işlemini güvenli şekilde gerçekleştirebilirler.

Ana Kontak Nedir?

Ana kontak, kontaktörün yük devresini anahtarlayan kontak grubudur.

Elektrik motoru, rezistans, pompa, fan veya benzeri yüksek güçlü yüklerin enerjisi ana kontaklar üzerinden geçirilir.

Ana kontakların başlıca özellikleri şunlardır:

• Yüksek akım taşıma kapasitesine sahiptir.
• Geniş temas yüzeyine sahiptir.
• Düşük temas direnci sağlar.
• Açma ve kapama sırasında oluşan elektrik arkına dayanıklıdır.
• Ark söndürme odaları ile birlikte çalışır.
• Üç fazlı kontaktörlerde genellikle üç ana kontaktan oluşur.

Kontaktör modeline bağlı olarak ana kontakların akım kapasitesi birkaç amperden başlayıp yüzlerce ampere kadar çıkabilir.

Ana Kontakların Görevi

Ana kontakların temel görevi, güç devresini güvenli şekilde açıp kapatmaktır.

En yaygın kullanım alanları şunlardır:

• Elektrik motorları
• Hidrofor sistemleri
• Fanlar
• Kompresörler
• Klima santralleri
• Elektrikli ısıtıcılar
• Aydınlatma grupları
• Endüstriyel makineler
• Konveyör sistemleri

Yük akımının tamamı ana kontaklardan geçtiği için bu kontaklar yüksek mekanik ve elektriksel dayanıklılığa sahiptir.

Yardımcı Kontak Nedir?

Yardımcı kontaklar, kontaktörün kontrol devresinde kullanılan kontak grubudur.

Bu kontaklar yük akımını taşımaz. Görevleri; sinyal üretmek, kumanda devrelerini kontrol etmek ve otomasyon sistemlerinde çeşitli mantık işlemlerini gerçekleştirmektir.

Yardımcı kontaklar genellikle düşük akımlarda çalışır ve PLC, röle veya buton devreleriyle birlikte kullanılır.

Yardımcı Kontakların Görevleri

Yardımcı kontaklar aşağıdaki amaçlarla kullanılır:

• Kendinden kilitleme (self-hold) devresi oluşturmak
• Elektriksel kilitleme yapmak
• PLC girişlerine bilgi göndermek
• Sinyal lambalarını kontrol etmek
• Alarm sistemlerini çalıştırmak
• Yardımcı röleleri sürmek
• Zaman rölelerini tetiklemek
• Motor çalışıyor bilgisini vermek
• Otomasyon senaryolarını oluşturmak

Yardımcı kontaklar, güç devresinden bağımsız olarak kontrol sistemlerinin güvenilir şekilde çalışmasını sağlar.

Normalde Açık (NO) ve Normalde Kapalı (NC) Kontaklar

Yardımcı kontaklar iki farklı tipte bulunur.

Normalde Açık (NO)

Kontaktör enerjisiz durumda iken açık konumdadır.

Bobin enerjilendiğinde kapanarak elektrik akımının geçmesini sağlar.

Kullanım alanları:

• Kendinden kilitleme devresi
• Sinyal lambaları
• PLC girişleri
• Alarm sistemleri

Normalde Kapalı (NC)

Kontaktör enerjisiz durumda kapalıdır.

Bobin enerjilendiğinde açılır.

Kullanım alanları:

• Elektriksel kilitleme
• Emniyet devreleri
• Motor yön değiştirme devreleri
• Acil durdurma sistemleri

Ana Kontak ile Yardımcı Kontak Arasındaki Farklar

Özellik	Ana Kontak	Yardımcı Kontak
Kullanım amacı	Güç devresi	Kontrol devresi
Taşıdığı akım	Yüksek	Düşük
Kullanım alanı	Motor, rezistans, pompa	Kumanda ve otomasyon
Ark söndürme sistemi	Bulunur	Genellikle bulunmaz
Kontak yapısı	Büyük temas yüzeyi	Küçük temas yüzeyi
Açma-kapama görevi	Güç anahtarlama	Sinyal ve kontrol

Kontaktörlerde Ark Söndürme Sistemi

Ana kontaklardan yüksek akım geçtiği için açma sırasında elektrik arkı oluşur.

Bu ark;

• kontak yüzeyini aşındırabilir,
• sıcaklığı yükseltebilir,
• kontaktör ömrünü azaltabilir.

Bu nedenle ana kontakların üzerinde ark söndürme odaları bulunur.

Ark söndürme sistemi;

• arkı bölerek,
• uzatarak,
• hızlı şekilde söndürerek

kontakların zarar görmesini önler.

Yardımcı kontaklardan geçen akım oldukça düşük olduğundan çoğu modelde ark söndürme odası bulunmaz.

Yardımcı Kontak Sayısı Artırılabilir mi?

Evet.

Birçok kontaktöre sonradan takılabilen yardımcı kontak blokları bulunmaktadır.

Bu modüller sayesinde;

• ilave NO kontak,
• ilave NC kontak,
• zaman gecikmeli kontak,
• mekanik kilitleme modülü

eklenebilir.

Özellikle otomasyon panolarında yardımcı kontak blokları oldukça yaygın olarak kullanılmaktadır.

Kontaktör Seçerken Nelere Dikkat Edilmelidir?

Kontaktör seçimi yapılırken aşağıdaki kriterler değerlendirilmelidir:

• Ana kontak akım kapasitesi
• Kullanım kategorisi (AC1, AC3, AC4)
• Bobin gerilimi
• Yardımcı kontak sayısı
• NO ve NC kontak ihtiyacı
• Açma-kapama sıklığı
• Ortam sıcaklığı
• Kısa devre koruma elemanları
• Üretici teknik değerleri

İhtiyaç duyulan yardımcı kontak sayısı da seçim aşamasında mutlaka göz önünde bulundurulmalıdır.

Sonuç

Kontaktörlerde ana kontak ve yardımcı kontaklar farklı görevler üstlenir. Ana kontaklar yüksek akımlı güç devrelerini güvenli şekilde anahtarlarken, yardımcı kontaklar kontrol ve otomasyon devrelerinde sinyal iletimi, kilitleme ve kumanda işlemlerini gerçekleştirir. Doğru kontak yapısının seçilmesi, hem elektrik sisteminin güvenli çalışmasını hem de kontaktörün uzun ömürlü olmasını sağlar. Özellikle endüstriyel otomasyon uygulamalarında yardımcı kontakların doğru kullanılması, sistemin güvenilirliği açısından büyük önem taşır.

Sık Sorulan Sorular

Ana kontak ile yardımcı kontak aynı görevi yapar mı?

Hayır. Ana kontaklar güç devresini anahtarlarken, yardımcı kontaklar kontrol ve sinyal devrelerinde kullanılır.

Yardımcı kontak motor besleyebilir mi?

Hayır. Yardımcı kontakların akım taşıma kapasitesi düşüktür ve motor gibi yüksek güçlü yüklerin beslenmesi için uygun değildir.

Kontaktöre sonradan yardımcı kontak eklenebilir mi?

Evet. Birçok kontaktör modeli için NO, NC veya zaman gecikmeli yardımcı kontak blokları sonradan ilave edilebilir.

Kontaktörlerde neden ark söndürme sistemi bulunur?

Yüksek akımlı ana kontaklar açılıp kapanırken oluşan elektrik arkını hızlı bir şekilde söndürerek kontakların aşınmasını önlemek ve kontaktörün ömrünü uzatmak için ark söndürme sistemi kullanılır.