Parafudr Nedir? Parafudr Çeşitleri ve Kullanım Alanları
Parafudr Nedir? Parafudr Çeşitleri ve Kullanım Alanları
Elektrik tesisatlarında meydana gelen ani gerilim yükselmeleri, elektronik cihazlar ve elektrikli ekipmanlar için ciddi risk oluşturur. Yıldırım düşmesi, şebeke anahtarlamaları veya büyük elektrik yüklerinin devreye girip çıkması sonucu oluşan bu gerilim darbeleri; bilgisayarlar, PLC sistemleri, güvenlik kameraları, inverterler ve diğer hassas cihazlarda kalıcı hasarlara neden olabilir.
Bu riskleri önlemek amacıyla kullanılan en önemli koruma elemanlarından biri parafudr (Surge Protective Device – SPD)’dir.
Bu yazımızda parafudr nedir, nasıl çalışır, tipleri nelerdir ve hangi alanlarda kullanılır sorularını detaylı olarak inceleyeceğiz.
Parafudr Nedir?
Parafudr, elektrik tesisatında oluşan ani aşırı gerilimleri güvenli bir şekilde toprağa yönlendirerek bağlı cihazların zarar görmesini önleyen koruma elemanıdır.
Normal çalışma sırasında devreye müdahale etmez. Ancak yıldırım veya şebeke kaynaklı ani gerilim yükselmeleri oluştuğunda milisaniyeler içerisinde devreye girerek fazla enerjiyi topraklama hattına aktarır.
Bu sayede elektrik tesisatı ve elektronik cihazlar korunmuş olur.
Parafudr Neden Kullanılır?
Ani gerilim darbeleri;
- Bilgisayarların bozulmasına,
- PLC sistemlerinin arızalanmasına,
- Güvenlik kameralarının yanmasına,
- İnverterlerin zarar görmesine,
- Yangın riskinin artmasına,
- Elektronik kartların hasar görmesine
neden olabilir.
Parafudr bu riskleri büyük ölçüde azaltır.
Parafudr Nasıl Çalışır?
Parafudr, normal şebeke geriliminde yüksek direnç gösterir ve üzerinden akım geçirmez.
Ancak şebekede ani bir gerilim yükselmesi meydana geldiğinde;
- Gerilim belirlenen seviyeyi aşar.
- Parafudr çok kısa sürede iletime geçer.
- Aşırı enerji topraklama hattına yönlendirilir.
- Gerilim normale döndüğünde tekrar yalıtkan hâle gelir.
Bu işlem milisaniyeler içerisinde gerçekleşir.
Parafudr Çeşitleri
Elektrik tesisatlarında kullanılan parafudrlar koruma seviyelerine göre üç ana gruba ayrılır.
Tip 1 Parafudr
Tip 1 parafudrlar, doğrudan yıldırım akımına karşı koruma sağlayan ilk savunma hattıdır.
Özellikleri:
- 10/350 µs darbe akımına dayanıklıdır.
- Ana dağıtım panolarında kullanılır.
- Harici yıldırımlık (paratoner) bulunan tesislerde tercih edilir.
- Büyük enerji darbelerini toprağa aktarır.
- Genellikle Spark Gap (Kıvılcım Aralığı) teknolojisini kullanır.
Kullanım Alanları
- Ana elektrik panoları
- Fabrikalar
- Sanayi tesisleri
- Yüksek binalar
- Veri merkezleri
- Hastaneler
- Paratoner bulunan yapılar
Tip 2 Parafudr
Tip 2 parafudrlar, yıldırımın oluşturduğu artık enerjiyi ve şebeke kaynaklı aşırı gerilimleri sınırlandırmak için kullanılır.
Özellikleri:
- 8/20 µs darbe akımı için tasarlanmıştır.
- En yaygın kullanılan SPD tipidir.
- Tali dağıtım panolarına monte edilir.
- Hassas elektrikli ekipmanları korur.
- Genellikle Metal Oksit Varistör (MOV) teknolojisi kullanılır.
Kullanım Alanları
- Dağıtım panoları
- PLC panoları
- UPS sistemleri
- Jeneratör panoları
- Bilgisayar sistemleri
- Güvenlik sistemleri
- Yangın alarm sistemleri
- HVAC otomasyonları
- Haberleşme sistemleri
Tip 3 Parafudr
Tip 3 parafudrlar, hassas elektronik cihazların doğrudan korunması amacıyla kullanılır.
Tek başına kullanılmaz.
Mutlaka Tip 2 parafudr ile birlikte çalışmalıdır.
Özellikleri:
- Düşük enerji darbelerine karşı koruma sağlar.
- Hassas cihazlara en yakın noktaya monte edilir.
- Son koruma kademesidir.
Kullanım Alanları
- Bilgisayarlar
- Sunucular
- Medikal cihazlar
- Yazıcılar
- Güvenlik kameraları
- Haberleşme cihazları
- Laboratuvar ekipmanları
- Asansör kontrol sistemleri
Parafudr Teknolojileri
Parafudrlar kullanılan iç teknolojiye göre de farklılık gösterir.
Varistör (MOV) Teknolojili Parafudr
Metal Oksit Varistör (MOV), en yaygın kullanılan parafudr teknolojisidir.
Çalışma prensibi oldukça basittir.
Normal gerilim altında yüksek direnç gösterir.
Gerilim yükseldiğinde ise direnci hızla düşerek aşırı enerjiyi toprağa aktarır.
Avantajları
- Hızlı tepki süresi
- Ekonomik maliyet
- Yaygın kullanım
- Küçük boyut
Dezavantajları
- Her darbe sonrası bir miktar yıpranır.
- Büyük darbelerde ömrü kısalabilir.
- Çok yüksek enerjilerde değiştirilmesi gerekebilir.
Spark Gap (Kıvılcım Aralığı) Teknolojili Parafudr
Spark Gap teknolojisi, iki elektrot arasında oluşturulan kontrollü kıvılcım boşluğu prensibiyle çalışır.
Gerilim kritik seviyeye ulaştığında;
- Gaz iyonlaşır.
- Elektrik arkı oluşur.
- Aşırı enerji düşük dirençli yol üzerinden toprağa aktarılır.
Bu teknoloji özellikle yüksek yıldırım akımlarına karşı oldukça etkilidir.
Avantajları
- Çok yüksek darbe akımına dayanıklıdır.
- Uzun ömürlüdür.
- Büyük enerji darbelerinde yüksek performans sağlar.
- Tip 1 parafudrlarda yaygın olarak kullanılır.
Tip 1, Tip 2 ve Tip 3 Parafudr Arasındaki Farklar
| Özellik | Tip 1 | Tip 2 | Tip 3 |
|---|---|---|---|
| Koruma seviyesi | İlk kademe | Orta kademe | Son kademe |
| Darbe tipi | 10/350 µs | 8/20 µs | 1,2/50 µs + 8/20 µs |
| Montaj yeri | Ana pano | Dağıtım panosu | Cihaz yakını |
| Koruduğu enerji | Çok yüksek | Orta | Düşük |
| Kullanım amacı | Yıldırım akımı | Artık gerilim | Hassas cihaz koruması |
Parafudr Nerelerde Kullanılır?
Parafudrlar günümüzde birçok farklı alanda kullanılmaktadır.
Başlıca kullanım alanları:
- Konutlar
- Fabrikalar
- AVM’ler
- Hastaneler
- Veri merkezleri
- Güneş enerji santralleri (GES)
- Rüzgar enerji santralleri (RES)
- Haberleşme merkezleri
- Baz istasyonları
- Oteller
- Okullar
- Kamu binaları
- Endüstriyel otomasyon panoları
Parafudr Seçerken Nelere Dikkat Edilmelidir?
Doğru parafudr seçimi için şu kriterler dikkate alınmalıdır:
- Şebeke gerilimi
- Topraklama sisteminin durumu
- Darbe akım kapasitesi (Iimp / In / Imax)
- Koruma seviyesi (Up)
- Kutup sayısı
- AC veya DC kullanım amacı
- GES uyumluluğu
- IEC / TS EN 61643 standartlarına uygunluk
Yanlış seçilen parafudr yeterli koruma sağlayamayabilir.
Parafudr ile Paratoner Aynı Şey midir?
Hayır.
Bu iki sistem farklı görevler üstlenir.
Paratoner:
- Yapıyı dış yıldırımdan korur.
- Yıldırım akımını doğrudan toprağa iletir.
Parafudr:
- Elektrik tesisatını ani gerilim darbelerine karşı korur.
- Şebeke içerisinde oluşan aşırı gerilimleri sınırlar.
En etkili koruma için her iki sistem birlikte kullanılmalıdır.
Sonuç
Parafudrlar, yıldırım ve şebeke kaynaklı ani gerilim darbelerine karşı elektrik tesisatını ve hassas elektronik cihazları koruyan vazgeçilmez güvenlik ekipmanlarıdır. Tip 1, Tip 2 ve Tip 3 parafudrlar farklı koruma seviyeleri sunarken, varistör (MOV) ve Spark Gap teknolojileri kullanım amacına göre tercih edilir. Doğru seçilmiş ve standartlara uygun şekilde monte edilmiş bir parafudr sistemi; konutlardan sanayi tesislerine kadar tüm elektrik altyapılarında güvenliği artırır ve cihazların kullanım ömrünü uzatır.
Sık Sorulan Sorular
Parafudr ne işe yarar?
Parafudr, yıldırım veya şebeke kaynaklı ani aşırı gerilimleri toprağa ileterek elektrikli cihazların zarar görmesini önler.
Tip 1 ve Tip 2 parafudr arasındaki fark nedir?
Tip 1 parafudr doğrudan yıldırım akımına karşı koruma sağlarken, Tip 2 parafudr tesisat içerisinde oluşan artık gerilimleri sınırlar.
Tip 3 parafudr tek başına kullanılabilir mi?
Hayır. Tip 3 parafudr, Tip 2 parafudr ile birlikte kullanılmalıdır ve hassas cihazların yakınında ek koruma sağlar.
Varistör ile Spark Gap teknolojisi arasındaki fark nedir?
Varistör teknolojisi hızlı tepki süresiyle öne çıkarken, Spark Gap teknolojisi çok yüksek yıldırım akımlarına karşı daha dayanıklıdır ve genellikle Tip 1 parafudrlarda kullanılır.
Parafudr hangi standarda göre seçilmelidir?
Parafudr seçiminde TS EN / IEC 61643 serisi standartlara uygun ürünlerin tercih edilmesi önerilir.
